Skocz do treści

Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk, Białowieża


Tropienia zimowe

powrót

Zasady i organizacja prac
Tropienia wilków i rysi należy prowadzić jednocześnie, 1-2 razy w ciągu zimy, tego samego dnia we wszystkich nadleśnictwach danego kompleksu leśnego (i ewentualnie w sąsiadującym parku narodowym), najlepiej w pierwszej połowie zimy (grudzień-styczeń). Tropienia mogą być wykonane tylko w ciągu pierwszej doby po świeżym opadzie śniegu, najlepiej kilkanaście godzin po ponowie. Później, duża ilość tropów i nakładanie się tras przejścia drapieżników z kolejnych nocy uniemożliwiają rozróżnienie watah wilków lub poszczególnych osobników rysi. Najlepsze warunki są wtedy, gdy śnieg przestanie padać wieczorem, a inwentaryzacja prowadzona jest następnego dnia rano.


Tropieniami zimowymi w ramach całego kompleksu leśnego steruje wyznaczony przez RDLP koordynator. Koordynator oraz osoby odpowiedzialne za zbieranie danych w nadleśnictwach i parkach narodowych wcześniej wytyczają tzw. transekty, czyli trasy przejazdu samochodów i przejścia pieszych obserwatorów, wzdłuż leśnych dróg i linii oddziałowych. Trasy te powinny tworzyć zamkniętą sieć, o odległości pomiędzy sąsiednimi transektami od 2 do 4 km, równomiernie rozłożoną w całym rejonie inwentaryzacyjnym. W górach transekty przechodzić będą po drogach stokowych, przypotokowych, szlakach turystycznych i granicznych. Transekty te powinny tworzyć pętle otaczające doliny, przechodzące przez różne strefy wysokościowe.


W każdym nadleśnictwie i parku do przeprowadzenia tropień na transektach powinno się wyznaczyć od jednej do kilku osób dobrze rozpoznających tropy. Pożądane jest też uczestnictwo przedstawicieli kół łowieckich działających w regionie lub innych ochotników, ale powinny to być osoby doświadczone w rozpoznawaniu tropów. Na terenach nizinnych, gdzie możliwe jest wykorzystanie do tego celu samochodów, zwykle wystarczy (w zależności od wielkości nadleśnictwa) zaangażowanie 2-3 osób, chociaż pomocna jest większa liczba tropicieli. W górach, gdy objazd wszystkich transektów samochodem nie jest możliwy, dodatkowo należy zaangażować pieszych tropicieli. Wskazane jest by osoby tropiące wyposażone były w środki łączności radiowej lub telefonicznej, w celu wzajemnego przekazywania informacji o znalezionych tropach i ich kierunku. Każdy tropiciel powinien posiadać po dwie mapki sprawdzanego obszaru (osobno na informacje o wilkach, osobno o rysiach) oraz formularze inwentaryzacyjne. Przydatna jest także linijka i ew. kompas.

Przeprowadzanie tropień

Samochody i piesi obserwatorzy ze wszystkich nadleśnictw i parków danego rejonu inwentaryzacyjnego wyruszają tego samego dnia rano (około godz. 7-8) i poruszają się po przydzielonych im do sprawdzenia transektach. Na mapki nanoszą oni wszystkie napotkane świeże tropy wilków i rysi, liczbę osobników w grupie i kierunek przemieszczania się drapieżników. Ważne jest dokładne naszkicowanie tropów przecinających transekt, lub wchodzących i schodzących z transektu.


Aby zwiększyć dokładność oceny liczby osobników w grupie wilków lub rysi, wskazane jest przejście około 50-100 m za tropem, gdy wchodzi on w las.


Głównym celem tropienia ma być wykrycie i rozróżnienie wszystkich watah wilków oraz pojedynczych osobników i grup rodzinnych rysi bytujących w danym kompleksie leśnym, a także ustalenie wielkości tych watah i grup. Odnalezione tropy naniesione na mapy będą podstawą do wyrysowania tras przejścia poszczególnych drapieżników w kompleksie leśnym i zdefiniowania, które tropy pozostawił ten sam/te same drapieżniki, a które należą do różnych osobników/grup.


Wilki i rysie można tropić w czasie tego samego wyjazdu, ale należy zwracać uwagę na specyfikę obu tych gatunków.

A. WILKI

Zwykle największą trudność sprawia przyporządkowanie napotkanych tropów poszczególnym watahom oraz rozróżnienie watah sąsiadujących ze sobą. Aby uzyskać pewność, że tropy wilków napotkane w różnych miejscach, w odległości kilku-kilkunastu kilometrów od siebie, należą do tych samych lub do różnych grup wilków, tropienia należy prowadzić w następujący sposób:

  1. Należy sprawdzić całą wyznaczoną wcześniej sieć transektów.
  2. Należy bardzo starannie sprawdzić drogi lub transekty leżące pomiędzy zgrupowaniami tropów, o których sądzimy, że zostały pozostawione przez różne watahy, tak by wykluczyć możliwość przejścia niezauważonych tropów przez transekt (tu pomocny będzie kontakt radiowy lub telefoniczny pomiędzy tropiącymi).
  3. Dodatkowo (poza przejazdem wyznaczoną siecią dróg i transektów), o ile to tylko możliwe, należy podjąć tropienia napotkanych śladów, nanosząc na mapę trasy przejścia wilków. Tropienia takie najlepiej jest prowadzić przy pomocy samochodu. Należy podążać za tropami drapieżników, gdy idą one po drogach leśnych lub liniach oddziałowych. Jeżeli tropy wchodzą do wnętrza oddziału, należy szukać miejsca, gdzie ponownie wychodzą na drogę. Tropienia takie możliwe są zwykle tylko na nizinach, gdzie istnieje możliwość wjazdu samochodem na wszystkie drogi. Przeprowadzenie takiego tropienia w dniu inwentaryzacji będzie też łatwiejsze, gdy mamy do dyspozycji większą liczbę samochodów lub gdy w akcji biorą też udział myśliwi z koła łowieckiego lub inni ochotnicy.
  4. Należy dążyć do ustalenia obszaru (oddział lub kilka oddziałów), do którego tropy weszły i z niego nie wyszły; obszar taki można uznać za miejsca przebywania wilków w dniu tropienia. Znalezienie takich miejsc pozwala na pewne rozróżnienie poszczególnych watah.
  5. Należy bardzo starannie określić liczbę osobników w grupie.

Policzenie wilków idących w watasze może być trudne, gdyż zwykle "sznurują" one jeden za drugim. Najłatwiej jest ustalić liczbę osobników w grupie w miejscach, gdzie tropy wchodzą na drogę lub z niej schodzą, ponieważ w takich sytuacjach tropy wilków często się rozdzielają. Natomiast skrzyżowania dróg, które wilki oznakowały moczem lub drapaniem, przeważnie nie są dogodne do ustalenia wielkości watahy. W takich miejscach wilki zwykle biegają dookoła, pozostawiając plątaninę tropów.

B. RYSIE

Jak już wspomniano, bardzo pomocna w rozróżnianiu grup rodzinnych rysi jest zróżnicowana wielkość tych grup . Ponieważ młode rysie postępują za matką trop w trop, ustalenie liczby osobników w grupie rodzinnej może być trudne. Aby tego dokonać należy przejść ok. 50-100 m za tropem rysia przez las (nie po drodze). Rysie często rozdzielają się, gdy napotykają na swojej drodze jakąś przeszkodę (np. gęste krzewy lub zwalone drzewo). Rozróżnienie poszczególnych grupek rodzinnych rysi jest stosunkowo proste w sytuacjach, gdy sąsiadujące ze sobą samice prowadzą różną liczbę kociąt (liczba ta waha się od 1 do 3). Jeżeli liczba kociąt jest taka sama, pozostaje staranne sprawdzenie transektów leżących pomiędzy odnalezionymi ciągami tropów, tak aby wykluczyć ich łączność ze sobą. Należy przy tym pamiętać, że tropy rysia są zwykle trudniejsze do zauważenia i takie tropienia należy prowadzić bardzo uważnie.


Dodatkową pomocą przy rozróżnianiu pojedynczych osobników lub grup rysi jest mierzenie wielkości tropów (długość i szerokość śladu łapy, przy czym należy mierzyć tylko odcisk stopy, a nie okalającej ją sierści).

Zasady notowania zebranych danych z tropień i ich przekazywania

Wynikiem pracy każdej osoby tropiącej (lub zespołu jadącego samochodem) powinien być wypełniony formularz monitoringu wilka i rysia oraz mapka tropień.

Na mapce należy zamieścić (przy pomocy odpowiednich symboli) następujące elementy:

  1. trasa tropienia (trasa przejazdu samochodu lub przejścia obserwatora);
  2. wszystkie zauważone tropy drapieżników, zaznaczając liczbę osobników przy każdym tropie i kierunek przejścia;
  3. ustalone trasy przejścia drapieżników, łącząc ciągłą linią tropy należące do tej samej grupy lub osobnika.

    Jeżeli niewielki opad śniegu w nocy pozwala rozróżnić tropy wieczorne od porannych, należy zaznaczyć świeżość tropów (oznaczając literką „p" tropy lekko przysypane). Zasadniczo należy jednak notować wyłącznie świeże tropy, nie starsze, niż jedną dobę po przejściu zwierząt.


    Mapki należy czytelnie podpisać imieniem i nazwiskiem i podać na nich datę tropienia.


    Jeśli w nadleśnictwie dostępne są leśne mapy cyfrowe (numeryczne), wyniki tropień mogą być naniesione na taką mapę i przekazane w formie pliku na płycie CD lub na adres e-mail: wilkrys@zbs.bialowieza.pl


    Bardzo ważnym elementem jest podanie całkowitej długości przetropionych w danym dniu transektów. Umożliwi to wyliczenie zagęszczeń drapieżników różnymi metodami.


    W formularzu (osobnym dla wilka i dla rysia) zapisujemy oddzielnie odnalezione tropy każdej z rozróżnionych grup lub pojedynczych osobników, a także wszystkie tropy, których nie jesteśmy w stanie przypisać do konkretnej grupy. Dla każdego tropu podajemy następujące informacje: dokładną lokalizację, trasę przejścia drapieżników, liczbę osobników, świeżość tropu, umowny nr watahy (w sytuacjach, gdy w sposób pewny udało się rozróżnić sąsiadujące ze sobą grupy).

    Wskazane jest podanie wymiarów tropów (szczególnie w przypadku rysi, a także w sytuacjach, gdy wilki mogą być mylone z psami). Formularz powinien mieć wpisaną datę tropienia, datę (i ew. godzinę) ostatniego opadu śniegu, całkowitą długość przetropionej trasy oraz imię i nazwisko tropiciela. Formularz wypełniany jest także w przypadku zerowego wyniku (braku stwierdzeń dużych drapieżników w czasie liczenia).


    Kopie mapek terenowych i wypełnionych formularzy poszczególne nadleśnictwa przesyłają do Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży oraz do koordynatora rejonu.


    Koordynator rejonu inwentaryzacyjnego zbiera kopie formularzy i map, a zebrane dane nanosi na wspólną, zbiorczą mapę. W przypadku wilków, koordynator rejonu ustala trasy przejścia poszczególnych grup wilków oraz ew. obszary przebywania wilków w dniu tropienia (miejsca dziennego odpoczynku każdej watahy). Ustala też liczbę rozróżnionych watah, wielkość każdej watahy i całkowitą liczbę wilków obecnych w kompleksie leśnym i jego okolicach.


    Postępowanie w przypadku rysi jest podobne, z tym, że należy pamiętać, że rysie są trudniejsze do wykrycia niż wilki, z powodu ich mniejszej ruchliwości i dłuższych okresów nieaktywności. Dlatego zwykle niemożliwe jest wykrycie i policzenie wszystkich rysi w ciągu jednej doby. Ostateczne oszacowanie zagęszczeń rysia w danym kompleksie leśnym możliwe będzie poprzez nałożenie na jednej mapie wyników liczenia zimowego oraz wyników całorocznych obserwacji drapieżników i odnotowanych tropów, połączone z próbą rozróżnienia poszczególnych grupek rodzinnych i pojedynczych osobników. Koordynator rejonu przesyła swoje ustalenia (tj. zbiorcze mapy z zaznaczonymi trasami przejść drapieżników oraz sugestią rozróżnienia watah i podaniem ich wielkości) do Instytutu Biologii Ssaków PAN w Białowieży.


    © 2011 Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży

    Wróć do treści