Skocz do treści

Instytut Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk, Białowieża


Historia IBS PAN

Historia Instytutu Biologii Ssaków Polskiej Akademii Nauk w Białowieży

Początek istnienia Zakładu Badania Ssaków PAN w Białowieży związany jest  z rozpoczęciem przez prof. August Dehnela, wspomaganego przez garstkę swoich najbliższych współpracowników, regularnych prac badawczych nad ssakami Puszczy Białowieskiej. W roku 1948 prof. 4 grudnia 1958 prof. Dehnel wmurowuje kamien wegielny - sloik z ryjowkaAugust Dehnel włączył się w opracowanie materiału ssaków, gromadzonego w Białowieży od 1946 roku przez ówczesnego dyrektora filii Instytutu Badawczego Leśnictwa prof. Jana Jerzego Karpińskiego. Efektem tych badan było m. in. odkrycie zjawiska, nazywanego później zjawiskiem Dehnela, polegającego na sezonowych zmianach wysokości puszki mózgowej i masy mózgu u ryjówkowatych. Jak wielokrotnie podkreślał później prof. Dehnel, odkrycie to nie byłoby możliwe gdyby nie systematycznie prowadzone odłowy drobnych ssaków, obejmujące różne lata, sezony i środowiska. Dlatego też w kolejnych latach prof. Dehnel angażował do tego typu badań coraz większy zespół młodych ludzi i w roku 1952 zorganizował w Białowieży nieoficjalną stację terenową Katedry Anatomii Porównawczej Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie w Lublinie. Placówka ta, mimo usilnych starań, nie została włączona do Katedry, ale dotacje z Polskiej Akademii Nauk uzyskane przez prof. Dehnela umożliwiły zatrudnienie trzech pracowników naukowo-badawczych i kontynuację badań terenowych. Tak o tych czasach pisał w roku 1955 w dodatku do „Gazety Białostockiej" mgr Zdzisław Pucek, późniejszy profesor i wieloletni dyrektor Zakładu Badania Ssaków PAN w Białowieży: „Białowieża, 6 lipca 1952 roku, pokój nr 3 w „Domu Myśliwskim". Oprócz normalnych mebli przeciętnego pokoju hotelowego znajduje się tu jeszcze biały stół laboratoryjny z ustawionymi nad nim aparaturami, słojami z utrwalonymi drobnymi ssakami...".

W roku 1954 stacja została oficjalnie przejęta przez Polską Akademię Nauk, pod nazwą Zakład Badania Ssaków. W roku 1955 roku prof. Dehnel oficjalnie został mianowany kierownikiem Zakładu, który początkowo był włączony do Instytutu Zoologicznego PAN, a od roku 1957 stał się samodzielną palcówką Wydziału Nauk Biologicznych PAN. Na konferencji Polskiego Naukowego Towarzystwa Leśnego, zorganizowanej w Białowieży w roku 1955, prof. Dehnel powiedział: „Zakład rozwinął się w ciągu pięciu lat z jednego pokoju, bez kadr. Najpierw był tylko jeden człowiek. Teraz mamy kadry, które po pięciu latach składają się z 5 pełnowartościowych pracowników naukowych. Stopniowo przez dwa, cztery pokoje, staliśmy się 6-pokojowym samodzielnym zakładem...".

Już w roku 1958 Zakład Budowa pierwszego budynku ZBS w 1959. Tyłem prof. August Dehnelrozpoczął wydawanie międzynarodowego pisma naukowego „Acta Theriologica", które do dzisiaj należy do wiodących periodyków zajmujących się szeroko pojętą biologią ssaków. W tym okresie prof. Dehnel wraz z zespołem asystentów korzystał z gościnności IBL i zajmował kilka pomieszczeń w „Domu Marszałkowskim", a także w Bramie Pałacowej oraz w innych budynkach na terenie Parku Pałacowego w Białowieży. Z tego względu najbardziej palącą sprawą stało się wybudowanie siedziby placówki. W grudniu 1958 roku położono kamień węgielny pod dwukondygnacyjny budynek hodowlany Zakładu, niezbędny do przetrzymywania drobnych ssaków. Rozpoczęto też budowę dwóch budynków mieszkalnych dla przyszłej kadry i budynków gospodarczych. Lata 1959 - 1962 to pierwszy etap budowy Zakładu, którego kolejną fazą miało być wzniesienie budynku z pracowniami naukowymi i laboratoriami. Dalsza rozbudowa Zakładu była niezbędna, gdyż z konieczności budynek, w pierwotnym zamyśle hodowlany, musiał stać się miejscem pracy dla coraz liczniejszej kadry. Już w roku 1965 liczba pracowników wzrosła do 37, w tym 14 pracowników naukowo-badawczych. Z tego względu część zbiorów naukowych przetrzymywana była nadal w „Domu Marszałkowskim" a zbiory biblioteczne gromadzone były w Bramie Pałacowej. Warto przypomnieć, że już Widok na budynek ZBS PAN od strony południowej w roku 1971w połowie lat 60-tych kolekcja naukowa ssaków liczyła ponad 60 tys. Okazów. Składały się na nią skóry, czaszki, szkielety i spreparowane ssaki z całej Polski, głównie jednak z Puszczy Białowieskiej. Do dzisiaj zbiory te są jedną z kilku najbogatszych kolekcji ssaków na świecie i ciągle są niewyczerpanym źródłem materiału do badań dotyczących zmienności morfologicznej i genetycznej.

Prof. Zdzisław Pucek, który objął kierownictwo Zakładu po nagłej śmierci prof. Dehnela w 1962 roku, nie tracił nadziei na rozbudowę podległej mu placówki, jednak widoki na rychłe rozpoczęcie inwestycji były niewielkie. Tak o tej sytuacji mówił prof. Pucek w wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej" w roku 1988: „Wyjątkowość Zakładu polega też na tym, że jego osiągnięcia pozostają w rażącej dysproporcji do warunków, w jakich prowadzona jest działalność naukowa." Warto w tym miejscu wspomnieć, że do końca 2010 roku pracownicy Zakładu napisali 30 książek i prawie dwa tysiące artykułów naukowych. W roku 1999 prof. Pucek przeszedł na emeryturę a kierownictwo Zakładu objął prof. Jan Marek Wójcik. W tym czasie uzyskano też dotację z Ministerstwa Nauki, która pozwoliła na rozpoczęcie budowy. Ostatecznie uroczystego otwarcia nowego budynku dokonano w roku 2002, w 50-tą rocznicę istnienia Zakładu. W chwili obecnej łączna powierzchnia pomieszczeń użytkowanych przez Instytut wynosi ponad 5 tys. m2. W nowoczesnym budynku znalazło się wreszcie miejsce dla całej kolekcji naukowej, liczącej obecnie ponad 190 tys. okazów ssaków oraz dla zbiorów bibliotecznych, których liczba sięga 40 tys. książek, czasopism i odbitek prac naukowych. Do dyspozycji pracowników jest kilkadziesiąt pokoi do pracy naukowej i biurowej, laboratoria, sale seminaryjne i sala konferencyjna.

Prof. August Dehnel i prof. Zdzisław Pucek (z lewej) w latach 50-tychJeden z trudniejszych momentów w rozwoju Zakładu nastąpił w połowie lat 80-tych, kiedy duża część kadry naukowej przeniosła się do Instytutu Biologii, przy nowo powołanej filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku. W tych ciężkich czasach nowa placówka i duże miasto oferowały znaczne lepsze warunki do życia i pracy. Kolejnym takim wydarzeniem była idea przyłączenia kilku zakładów naukowych podległych Wydziałowi Nauk Biologicznych PAN do Instytut Ekologii w Dziekanowie, która narodziła się w roku 1990. Według pomysłodawców miało to zintegrować badania ekologiczne w Polsce i pozwolić na lepszy podział środków finansowych, o które zaczęło być coraz trudniej. Na szczęście dzięki zdecydowanej postawie prof. Pucka, przy wsparciu zakładowej „Solidarności", udało się z tego pomysłu wycofać i uchronić ZBS od wchłonięcia przez większą placówkę. Jednak ze względu na trudną kondycję finansową Zakładu w tamtym okresie nie dało się uniknąć zwolnienia części pracowników administracyjnych i technicznych.

Sytuacja Zakładu poprawiła się wraz z możliwością korzystania przez Polskę z funduszy Unii Europejskiej. Młoda kadra naukowa, na czele z prof. Bogumiłą i Włodzimierzem Jędrzejewskimi, zaczęła z powodzeniem walczyć o dodatkowe środki, dzięki czemu w roku 2002 Zakład uzyskał status Centrum Doskonałości w Ochronie Bioróżnorodności i Badaniach Ssaków w Europejskich Ekosystemach Lądowych (BIOTER). Kolejne projekty unijne pozwoliły m. in. na zatrudnianie w Zakładzie na krótkoterminowe kontrakty najlepszych biologów z całego świata. Ranga Zakładu jako wiodącego ośrodka badawczego wzrosła na tyle, że można było myśleć o przekształceniu go w samodzielny instytut. Z dniem 1 stycznia 2011 roku, na mocy decyzji Prezesa Polskiej Akademii Nauk i uchwały Prezydium PAN, Zakład Badania Ssaków został przekształcony w Instytut Biologii Ssaków. W chwili obecnej Instytut zatrudnia 56 osób, w tym ponad 30 pracowników prowadzących badania naukowe a obowiązki dyrektora pełni dr hab. Andrzej Zalewski, profesor nadzwyczajny. Wraz ze statusem instytutu placówka uzyskała nie tylko większą samodzielność organizacyjną i prawną, ale też prawo do przeprowadzania przewodów doktorskich i nadawania stopnia naukowego doktora w dziedzinie nauk biologicznych.

Karol Zub

 

© 2011 Instytut Biologii Ssaków PAN w Białowieży

Wróć do treści